Dzieje Smołdzęcina

Jarosław Leszczełowski

Wieś Schmalzenthin, czyli dzisiejsze Smołdzęcino zaznaczono po raz pierwszy w 1711 r. na mapie starostwa drahimskiego autorstwa Petera d’Aresta, co wskazuje, że osada ta powstała za panowania pierwszego króla pruskiego Fryderyka I lub wcześniej, kiedy obszar ten wchodził w skład Marchii Brandenburskiej.

Fragment mapy Petera d’Aresta z 1711 r., na której zaznaczono na Smołdzęcino

W wielu publikacjach niemieckich historyków znaleźć można twierdzenie, że wieś Schmalzenthin powstała w 1752 r. wyniku szerokiej działalności kolonizacyjnej króla Prus Fryderyka II. Z jego rozkazu osuszono bagna, sprowadzono osadników i utworzono osady Smołdzęcino oraz Śmidzięcino. 

W rzeczywistości w czasach Fryderyka II doszło prawdopodobnie do ponownego zasiedlenia tych osad lub ich znacznego powiększenia kosztem osuszonych bagien. Co interesujące, sąsiednie Śmidzięcino powstało w wyniku wyrębu lasu na miejscu dawnej osady założonej przez holenderskich chłopów. 

W publikacji dotyczącej działalności kolonizacyjnej króla Fryderyka II zamieszczono następujące informacje o założeniu wsi i jej pierwszych mieszkańcach:   

Prawie 600 morgów było do dyspozycji w Smołdzęcinie (Schmalzenthin), które podzielono pomiędzy 10 kolonistów: 7 kolonistów (Johannes Tees, Martin Drews, Hans Splitgaerber, Andreas Koberstein, Simeon Schmidt, Martin Buske, Martin Drose) otrzymało po 70 morgów, 2 kolonistów (Daniel Borchek i Gabriel Affelt) po 35 morgów, a jeden z nich (Johann Heyn) 33 morgi.

Bardzo interesujące są też okoliczności powstania nazwy wsi. Obecne nazwy wsi Smołdzęcino i Śmidzięcino są wynikiem zabiegu, którego dokonano po II wojnie światowej celem nadania słowiańskiego brzmienia niemieckim mianom Schmalzenthin i Schmidtenthin. Tymczasem te dawne miana upamiętniały osiemnastowiecznych, pruskich urzędników królewskich: Schmalzena i Schmidta. Obaj mieszkali w Berlinie i byli współpracownikami ówczesnego ministra Blumenthala. 

Co więcej, pierwotna nazwa Smołdzęcina brzmiała Pollacksberg, czyli Góra Polaków, ponieważ pierwsi osadnicy przybyli z Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Ze względu na złe warunki życia koloniści ci uciekli ze Smołdzęcina, co prawdopodobnie miało miejsce w pierwszych latach XVIII stulecia. 

W czasach Fryderyka II Wielkiego powstało 10 nowych gospodarstw, w których osadzono niemieckich chłopów.

Na mapie z 1839 r. widnieją dwie dawne nazwy Smołdzęcina: Pollacksberg oraz Schmalzenthin; wieś otacza łańcuch 23 gospodarstw, które tworzyły nieistniejącą dziś wieś Neu Liepenfier; osadę tę założyli wolni chłopi w XVIII w.

W 1784 r. w Smołdzęcinie żyło dziesięć rodzin chłopskich. Osiem gospodarstw dysponowało działkami ziemi uprawnej liczącymi po 70 mórg (około 17,8 ha). Dwa pozostałe gospodarstwa liczyły jedynie 35 mórg ziemi uprawnej.

Notka opisująca wieś Schmalzenthin w 1784 r.

W lata 20. XIX w. zniesiono pańszczyznę i uwłaszczono chłopów. Powstała włościańska gmina Schmalzenthin, licząca 93 mieszkańców.

W drugiej połowie XIX w. oprócz gospodarstw rolnych we wsi znajdowały się warsztat stolarski i gospodarstwo leśniczego. Brak było szkoły, więc dzieci uczęszczały do placówki edukacyjnej w sąsiednim Schmidtenthin.  

W latach 1885-1895 w Smołdzęcinie żyły 162 osoby w 23 domach mieszkalnych. We wsi znajdowały się ponadto 33 budynki gospodarcze. Wszyscy mieszkańcy byli ewangelikami.

Smołdzęcino na mapie z 1924 r.

W latach 1927-1929 większość starej zabudowy ryglowej w Smołdzęcinie zastąpiono nowymi, masywnymi domami. Powstały wtedy charakterystyczne obszerne budynki gospodarcze z czerwonej cegły. Liczba mieszkańców wsi wzrosła do 302 osób żyjących w 41 domach. Pracowała tam też gospoda.

Data budowy na jednym z masywnych budynków w Smołdzęcinie

W latach 1945-1950 wysiedlono niemieckich mieszkańców wsi, których zastąpili Polacy przybywający z różnych stron dawnej Rzeczypospolitej Polskiej. W wyniku tzw. akcji "Wisła" we wsi osiedliło się też kilka rodzin ukraińskich, wysiedlonych przez polskie władze z Bieszczad.

Ilustracje głównej ulicy w dzisiejszym Smołdzęcina

W latach 50. XX w. rolnicy indywidualni ze Smołdzęcina oparli się kolektywizacji, przeciwstawiając się skutecznie założeniu Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. W późniejszych dziesięcioleciach rolnicy stanowili większość mieszkańców wsi, którzy szukali dodatkowego zatrudnienia w okolicznych zakładach pracy.